ЗЕРТТЕУ ҚЫЗМЕТІ 2016 ЖЫЛ
2016 жылғы республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің «Қаржылық бұзушылықтарды зерттеу орталығы» РМК зерттеу қызметі
2016 жылы РМК 4 тақырып бойынша зерттеулер жүргізді. Зерттеу тақырыбы мемлекеттік аудитті көшіру және енгізу үшін ғылыми-әдістемелік базаны одан әрі дайындауға бағытталған және келесі зерттеу тақырыптарымен ұсынылған:
«Пилоттық жоба негізінде сыналған әдіснамалық басшылықты әзірлей отырып, мемлекеттің зияткерлік активтерін қалыптастыруға және ғылымды дамытуға бағытталған бюджет қаражатының тиімділігіне аудит жүргізу мәселелерін зерттеу»
Мемлекеттің зияткерлік активтерін қалыптастыруға және ғылымды дамытуға бағытталған бюджет қаражатының тиімділігіне аудит жүргізу мәселелерін зерттеу шеңберінде зияткерлік активтерді сәйкестендіруге және жіктеуге отандық және шетелдік тәсілдер мен өлшемдер зерделенді. Он елдің мысалында зияткерлік активтерді қалыптастыру және басқару, сондай-ақ зияткерлік активтерді қалыптастыруға және ғылымды дамытуға бағытталған бюджет қаражатының тиімділігіне аудит жүргізу жөніндегі мемлекеттік органдар қызметінің шетелдік тәжірибесі қаралды.
Отандық тәжірибені зерделеу кезінде ғылыми қызмет, зияткерлік меншік, мемлекет меншігіндегі материалдық емес активтерді тану, есепке алу және пайдалану саласындағы қатынастарды реттейтін нормативтік-құқықтық актілерге талдау жүргізілді. Ғылымды қаржыландыру және ғылыми қызмет нәтижелерін есепке алу практикасы қаралды, есеп комитетінің 2014-2015 жылдары өткізген ғылыми саладағы қаржылық бақылау қорытындылары талданды.
Жүргізілген талдау зияткерлік активтерді қалыптастыруға және ғылымды дамытуға бағытталған бюджет қаражатының тиімділігіне аудит жүргізу әдістері мен қағидаттарына қойылатын негізгі талаптарды қалыптастыруға мүмкіндік берді, олардың негізінде әдіснамалық басшылықтың тиісті жобасы әзірленді. Оны сынақтан өткізу мақсатында ғылым саласындағы уәкілетті органның мысалында сұрау салу әдісімен (аудит объектісіне шықпай) пилоттық тестілеу өткізілді.
Осы зерттеудің нәтижелері ИНТОСАИ стандарттарына және шетелдік мемлекеттік аудит органдарының озық тәжірибесіне сәйкес тиімділік аудитінің әдіснамасын дамыту жөніндегі жұмысты жалғастыруға мүмкіндік береді[4].
«Пилоттық жоба негізінде сыналған әдіснамалық басшылықты әзірлей отырып, сыртқы мемлекеттік аудит органдарының бюджетке түсетін түсімдерге аудитті жоспарлаудың, жүргізудің әдіснамалық негіздері мен практикасын зерттеу»
Пилоттық жоба негізінде сыналған әдіснамалық басшылықты әзірлей отырып, сыртқы мемлекеттік аудит органдарының бюджетке түсетін түсімдерге аудитті жоспарлаудың, жүргізудің әдіснамалық негіздері мен практикасын зерттеу бойынша жүргізілген жұмыс салықтық және салықтық емес түсімдерді, сондай-ақ трансферттер мен қаржылық түсімдерді жинау жөніндегі мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін алдын ала талдаудың, аудиттің және бағалаудың жаңа әдістемелерін енгізу мүмкіндіктерін айқындауға мүмкіндік берді. активтер.
Қазақстанда республикалық бюджеттің ЖІӨ-ге кірісі 2008 жылдан бастап төмендеп, 2015 жылға Республика ЖІӨ-нің 18,7% -. құрады. Бюджет кірістеріндегі маңызды үлес салықтар болып табылады, бұл салықтар сияқты кірістердің маңызды құрамдас бөлігі үшін мемлекеттік аудит әдіснамасын әзірлеуді қажет етеді. Осыған байланысты, сандар РМК салықтық және салықтық емес түсімдердің сәйкестігі аудитінің әдіснамалық басшылығын әзірлеу мәселелері бойынша зерттеу жүргізді.
Зерттеу аясында 11 шет елдің салық түсімдеріне сәйкестік аудитін жүргізудің озық халықаралық тәжірибесі, оның ішінде сәйкестік аудитін жүргізудің ISSAI стандарттары зерделенді. Халықаралық тәжірибені зерделеу сыртқы мемлекеттік сәйкестік аудитін жүргізудің негізгі ерекшеліктерін анықтауға және Қазақстанда салық түсімдерінің сәйкестігі аудитін жүргізудің әдіснамалық базасын дайындау кезінде оларды ескеруге мүмкіндік берді.
Есеп комитеті соңғы үш жылда салық түсімдеріне аудит жүргізу саласында жүргізген аудиторлық іс-шараларға талдау жасалды. Жүргізілген талдау сәйкестік аудитін жүргізудің әдіснамалық базасына қойылатын негізгі талаптарды қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осы талаптардың негізінде салық түсімдерінің сәйкестігіне аудит жүргізудің әдіснамалық басшылығы әзірленді. Осы басшылықты сынақтан өткізу мақсатында Алматы қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің базасында тәжірибеде пилоттық тестілеу өткізілді.
Зерттеу нәтижелері халықаралық аудит стандарттарын ескере отырып, Есеп комитетінің әдіснамалық базасын жетілдіруді жалғастыруға мүмкіндік береді[5].
«Пилоттық жоба негізінде сыналған әдіснамалық басшылықты әзірлей отырып, мемлекеттік активтерді пайдалану тиімділігіне аудит жүргізу ерекшеліктерін зерттеу»
Пилоттық жоба негізінде сыналған әдіснамалық басшылықты әзірлей отырып, мемлекеттік активтерді пайдалану тиімділігіне аудит жүргізудің ерекшеліктерін зерттеу кезінде сегіз елдің әлемдік тәжірибесі зерделенді, оның ішінде активтерді пайдалану тиімділігіне аудит жүргізудегі озық тәжірибелер мен мемлекет активтерін пайдалану тиімділігіне аудитті регламенттеу жөніндегі заңнамалық базаның салыстырмалы талдауын көрсете отырып, осы елдердің жққб мемлекет активтерін пайдалану тиімділігіне аудит жүргізуді талдауды қоса алғанда.
Мемлекет активтерін пайдалану тиімділігі аудитіндегі озық тәжірибеге қатысты елдерді зерттеу ең жақсы тәжірибе бойынша нұсқаулықтарды, тиімділік аудитін жүргізу жөніндегі нұсқаулықтарды және тиісті елдердің тиімділік аудитінің нәтижелері туралы есептерді іздеу және зерделеу арқылы жүзеге асырылды.
Зерттеу барысында мемлекет активтерін басқару мәселелерін заңнамалық реттеудегі кемшіліктер анықталды:
- «мемлекет активі» терминінің мазмұнын анықтау;
- мемлекет активтерінің түрлері бойынша жіктелуі;
- мемлекет активтерін басқаруға бағдарламалық тәсілдің сабақтастығын қамтамасыз ету;
- мемлекет активтері бойынша шоғырландырылған есеп пен есептілікті жүргізу.
Есеп комитеті жүргізетін мемлекет активтерін пайдалану тиімділігіне аудит жүргізу стратегиясы әзірленді. Сонымен қатар, мемлекет активтерін пайдалану тиімділігінің аудитін ұйымдастырудың негізгі тәсілдері қаралды және есеп комитеті жүргізетін мемлекет активтерін пайдалану тиімділігінің аудитінің қадамдық алгоритмі әзірленді (тексеру комиссиялары үшін де қолданылады). Бұдан басқа, есеп комитеті жүргізетін мемлекет активтерін пайдалану тиімділігіне аудит жүргізуге қойылатын ерекше талаптар (тексеру комиссиялары үшін де қолайлы), оның ішінде үнемділіктің, тиімділік пен нәтижеліліктің арнайы көрсеткіштері (критерийлері) және аудиторлық және талдамалық рәсімдердің ерекшеліктері айқындалды.
Активтерді есепке алуды алдын ала талдау нәтижесі мемлекет активтерін есепке алудың кейбір мәселелерін анықтады, ал республикалық меншікті талдау мысалында министрліктер деректерінің мемлекеттік тізілімде келтірілген деректермен алшақтығы атап өтілді (www.gosreestr.kz) мемлекеттің жарғылық капиталға салымдары бөлігінде.
Зерттеу нәтижесінде мемлекет активтерін пайдалану тиімділігіне аудит жүргізу бойынша әдіснамалық нұсқаулық әзірленді және сыналды. Ұсынылған Әдістеменің негізі мемлекет активтерін пайдалану тиімділігін бағалаудың көрсеткіштері мен критерийлері жүйесін, сондай-ақ мемлекеттік активтерді пайдаланудың тиімділігін бағалауға және экономикаға әсерін бағалауға мүмкіндік беретін арнайы әдістер мен құралдарды таңдау болды. Тестілеу «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ АҚ «Халықтық IPO» бағдарламасын іске асыру мысалында жүргізілді[6].
«Мемлекеттік аудитке көшу жағдайында мемлекеттік аудит объектілерінде анықталған бұзушылықтарды жіктеу және есепке алу мәселелерін ұсынымдар әзірлей отырып зерттеу»
Мемлекеттік аудитке көшу жағдайында мемлекеттік аудит объектілерінде анықталған бұзушылықтарды жіктеу және есепке алу мәселелерін зерттеу шеңберінде ұсынымдар әзірлей отырып, «қаржылық бұзушылықтар», «рәсімдік бұзушылықтар», «кемшіліктер» ұғымдары, оларды жасау салдары, жою тәсілдері, мемлекеттік аудит және қаржы органдарының ден қою шаралары бөлігінде халықаралық тәжірибе зерделенді және талданды бақылау.
Құқық қолдану практикасындағы проблемалық мәселелерді ашып, қолданыстағы Жіктеушіге талдау жүргізілді, бұзушылықтарды жіктеу және есепке алу бойынша әдіснамалық базаны қалыптастыру бойынша ұсыныстар жасалды. Әлемдік тәжірибе мен қолданыстағы жіктеуішті талдау негізінде залалды, жоғалған пайданы анықтау және өлшеу бойынша ұсыныстар мен ұсыныстар әзірленді[7].
Айта кету керек, барлық зерттеу жұмыстары тәуелсіз сараптамадан өтіп, еліміздің жетекші жоғары оқу орындары мен зерттеу институттарынан оң сараптамалық қорытындылар алды.
Зерттеу жұмыстары бойынша соңғы есептер 2016 жылдың 18 қарашасында өткен есеп комитетінің ғылыми-әдістемелік кеңесінде ұсынылды және мақұлданды.
РМК қызметкерлері 2016 жылы «Мемлекеттік аудит-Мемлекеттік аудит» журналында 2016 жылғы зерттеу тақырыптарының мәселелері бойынша 9 ғылыми мақала жариялады.